Innowacja jako siła napędowa cywilizacji — według Joela Mokyra, Philippe’a Aghiona i Petera Howitta
„Każda epoka, która wierzy w postęp, musi umieć pogodzić się z destrukcją.”
— Joseph Schumpeter
W 2025 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych otrzymali Joel Mokyr, Philippe Aghion i Peter Howitt— trzej uczeni, którzy pomogli zrozumieć, dlaczego wzrost gospodarczy stał się zjawiskiem trwałym i samonapędzającym się.
Ich prace łączą historię, teorię i współczesną refleksję nad tym, jak społeczeństwa mogą rozwijać się dzięki innowacjom — i pomimo kosztów, jakie ten rozwój niesie.
1. Świat, który nagle przyspieszył
Przez większą część dziejów ludzkich wzrost był zjawiskiem incydentalnym.
Rolnicy średniowiecznej Europy żyli niewiele lepiej niż ich przodkowie z epoki brązu. Nawet odkrycia techniczne — młyn wodny, pług żelazny, druk — poprawiały życie, lecz nie tworzyły trwałego mechanizmu wzrostu. Dopiero w XVIII wieku coś zatrybiło w cywilizacyjnej maszynerii: odtąd nowe pomysły zaczęły rodzić następne w nieskończonym łańcuchu odkryć.
To „coś” próbowali wyjaśnić laureaci Nagrody Nobla 2025.
- Joel Mokyr — historyk gospodarki — sięgnął do źródeł kulturowych i intelektualnych, pokazując, że rewolucja przemysłowa nie była tylko efektem pary i węgla, lecz rewolucji w sposobie myślenia.
- Philippe Aghion i Peter Howitt — ekonomiści teoretyczni — opisali matematyczny mechanizm, dzięki któremu nowe technologie wypierają stare, tworząc nieustanny ruch naprzód, ale też nieuniknione napięcia społeczne.
Wspólnie ukazali, że innowacja to proces cywilizacyjny — nie tylko techniczny, ale kulturowy, polityczny i moralny.
2. Joel Mokyr – historyk, który zrozumiał mechanizm nadziei
Joel Mokyr od lat podważał uproszczone wyjaśnienia „rewolucji przemysłowej”.
Nie zgadzał się z poglądem, że wzrost gospodarczy był skutkiem przypadku, kapitału czy kolonializmu. W książkach The Lever of Riches i The Gifts of Athena dowodził, że prawdziwa zmiana zaszła w sferze idei.
W XVII i XVIII wieku Europa stworzyła unikalne środowisko intelektualne — Republic of Letters — sieć uczonych, wynalazców i amatorów, którzy dzielili się wiedzą i spierali publicznie. To właśnie ta kultura, łącząca ciekawość z krytycyzmem, umożliwiła, by wiedza techniczna spotkała się z naukową teorią.
Nie wystarczało już, że coś działało. Trzeba było zrozumieć, dlaczego działa.
„Kiedy wiedza praktyczna i wiedza naukowa zaczęły się przenikać, postęp stał się samonapędzający.” – Joel Mokyr
Mokyr pokazuje, że rewolucja przemysłowa była nie tylko ekonomiczna, lecz przede wszystkim epistemiczna — dotyczyła tego, jak ludzie myślą o wiedzy, innowacji i błędzie. To właśnie przekonanie, że można zrobić coś lepiej, stało się nową formą wiary — wiary w postęp, rozum i eksperyment.
3. Aghion i Howitt – matematycy twórczej destrukcji
Podczas gdy Mokyr tłumaczył, dlaczego postęp zaczął się toczyć, Aghion i Howitt opisali, jak ten proces utrzymuje się w ruchu. Ich wspólny model z 1992 roku, A Model of Growth through Creative Destruction, jest dziś jednym z filarów nowoczesnej teorii wzrostu endogenicznego.
Zainspirowani myślą Josepha Schumpetera, sformułowali dynamiczne równania, które opisują świat nie jako stabilny system równowagi, lecz jako ciągły wyścig między innowatorami a tymi, których innowacje zdezaktualizowały.
Nowe produkty, firmy i idee tworzą wartość, ale jednocześnie niszczą wcześniejsze struktury gospodarcze.
„Postęp jest twórczy, ale też destrukcyjny. To cena, jaką płacimy za rozwój.” – Aghion & Howitt
W tym modelu wzrost nie pochodzi z akumulacji kapitału (jak u Solowa), ale z ciągłego procesu zastępowania starego nowym. To właśnie ten proces — ta twórcza destrukcja — tłumaczy, dlaczego niektóre gospodarki rozwijają się dynamicznie, a inne tkwią w stagnacji. Otóż te pierwsze pozwalają nowemu zwyciężać.
4. Cień postępu – dlaczego destrukcja boli
Twórcza destrukcja to nie tylko teoria ekonomiczna, ale też opowieść o ludzkim doświadczeniu zmiany. Każda fala innowacji niesie ofiary: zawody, które znikają; firmy, które bankrutują; społeczności, które tracą sens. Aghion i Howitt w swoich późniejszych pracach (np. The Economics of Growth, 2009; The Power of Creative Destruction, 2021) analizowali, jak instytucje mogą łagodzić te koszty — poprzez edukację, politykę konkurencji, systemy bezpieczeństwa socjalnego.
To przesłanie jest wyjątkowo aktualne dziś, w epoce sztucznej inteligencji, automatyzacji i transformacji energetycznej. Jeśli AI jest kolejną falą twórczej destrukcji, to pytanie brzmi: czy potrafimy zarządzać jej destrukcyjną stroną, nie tłumiąc twórczej?
5. Od pary do krzemu – nowy rozdział tej samej historii
Nagroda dla Mokyra, Aghiona i Howitta ma też wymiar symboliczny. Ich prace opisują mechanizm epokowych przejść — od rewolucji przemysłowej do cyfrowej, a dziś do epoki neuronowej. Każda z tych rewolucji ma tę samą strukturę: nowa technologia rodzi lęk, opór i nierówności, ale też rozszerza granice ludzkich możliwości.
Sztuczna inteligencja może być traktowana jako kolejna fala twórczej destrukcji. Jej skutki będą jeszcze głębsze niż poprzednich rewolucji. Tym razem AI dotyka nie tylko pracy fizycznej, lecz także poznawczej. Stawia przed nami test instytucjonalny i moralny, o którym pisali Aghion i Howitt: czy będziemy społeczeństwem, które chroni przeszłość, czy takim, które odważnie inwestuje w przyszłość?
6. Lekcje Noblistów dla współczesnych elit
Dla liderów, menedżerów i polityków prace tegorocznych laureatów są czymś więcej niż teorią ekonomiczną. To swoista mapa cywilizacyjna.
- Nie ma postępu bez wolności intelektualnej.
Mokyr przypomina, że innowacja wymaga kultury, w której idee mogą się ścierać, a błędy są dopuszczalne. - Nie ma wzrostu bez konkurencji.
Aghion i Howitt pokazują, że gdy silni gracze blokują nowości, gospodarka zamiera. - Nie ma stabilności bez empatii.
Twórcza destrukcja wymaga osłony dla tych, których niszczy — w przeciwnym razie staje się destrukcją bez twórczości.
7. Ku pamięci – cywilizacja w ruchu
Historia ekonomiczna świata to historia akceptacji zmiany. Od Newtona po OpenAI, od maszyny parowej po chipy neuromorficzne, rozwój zawsze był wynikiem połączenia ciekawości z odwagą. Laureaci Nagrody Nobla 2025 przypominają, że nie wystarczy wiedzieć, jak coś działa. Trzeba też zrozumieć, dlaczego działa — i mieć odwagę to zmieniać.
„Postęp to nie dar, lecz zobowiązanie.”
— Joel Mokyr
📚 Dla dalszej lektury:
- Mokyr, J. (2002). The Gifts of Athena: Historical Origins of the Knowledge Economy. Princeton University Press.
- Aghion, P., & Howitt, P. (1992). A Model of Growth through Creative Destruction. Econometrica, 60(2), 323–351.
- Aghion, P., & Howitt, P. (2021). The Power of Creative Destruction. Harvard University Press.
- Schumpeter, J. (1942). Capitalism, Socialism and Democracy. Harper & Brothers.