Eksperyment Calhouna (nazywany „mysią utopią” lub Universe 25) to jeden z najbardziej znanych i zarazem najbardziej niepokojących eksperymentów behawioralnych XX wieku. Przeprowadził go amerykański etolog John B. Calhoun w latach 1968–1972 w Narodowym Instytucie Zdrowia Psychicznego (NIMH).
Jak wyglądała „utopia” i co się wydarzyło?
Calhoun zbudował wielką klatkę (kwadrat o boku ≈2,7 m, wysokość ≈1,4 m), w której myszy miały idealne warunki:
- nieograniczony dostęp do jedzenia i wody
- mnóstwo materiałów na gniazda
- 256 oddzielnych „mieszkań” (mogło pomieścić teoretycznie ~3800–4000 myszy)
- brak drapieżników
- brak chorób (regularna opieka)
- stała temperatura i czystość
Do środka wpuszczono 8 zdrowych myszy (4 samice + 4 samce).
Calhoun opisał przebieg eksperymentu
- Faza przystosowania / start (0–104 dni)
Myszy poznają teren, tworzą pierwsze terytoria, zaczynają się rozmnażać. Wszystko wygląda normalnie. - Faza szybkiego wzrostu (105–315 dni)
Populacja eksploduje – podwajanie się co ~55 dni.
W mysiej społeczności jest bardzo dużo młodych, mysie społeczeństwo wydaje się rozkwitać. - Faza stagnacji (ok. 315–560 dni)
Populacja osiąga szczyt (~2200–2400 myszy – dużo poniżej teoretycznego maximum).
Tu zaczyna się dramatyczna zmiana zachowań społecznych – Calhoun nazwał to „behavioral sink”, a my nazwalibyśmy dziś zapaścią behawioralną.
Co się wydarzyło w fazie stagnacji?- agresja wybucha w sposób chaotyczny (ataki bez powodu, nawet na młode)
- samce przestają bronić terytoriów
- pojawiły się myszy „piękne” – osobniki, które tylko jadły, spały, czyściły futerko i… nic więcej nie robiły. Unikały kontaktu, seksu, walki, rodzicielstwa
- samice porzucały młode, atakowały je, nie budowały gniazd
- bardzo wysoka śmiertelność noworodków (nawet 90–100% w niektórych grupach)
- hiperseksualność u niektórych samców, homoseksualne zachowania, panseksualizm
- całkowity rozpad ról społecznych i struktury grupy
- Faza śmierci (po ~600 dniu i później)
Populacja zaczyna gwałtownie spadać. Nawet po usunięciu przeludnienia – myszy nie potrafią już normalnie się zachowywać. Ostatnie młode rodzą się coraz rzadziej, a te które się rodzą – są zaniedbywane. W dniu 1588 umiera ostatnia mysz. Cała kolonia wymiera mimo idealnych warunków materialnych.
Główna teza postawiona przez Calhouna w eksperymencie zakładała, że nie wystarczy zaspokoić podstawowych potrzeb fizjologicznych i że do zdrowego funkcjonowania społeczeństwa potrzebna jest odpowiednia struktura społeczna, role, sensowne wyzwania i przestrzeń do realizacji naturalnych zachowań. Nadmiar osobników + brak presji selekcyjnej → załamanie behawioralne → utrata zdolności do reprodukcji → wyginięcie.
Interpretacje i kontrowersje
- w latach 60.–70. łączono to z obawami przed przeludnieniem Ziemi
- później często używano eksperymentu do krytyki welfare state, nowoczesnego społeczeństwa konsumpcyjnego, braku celu w życiu, „społeczeństwa dobrobytu bez wysiłku”
- część osób widzi w „pięknych” myszach analogię do ludzi żyjących tylko dla przyjemności („grass eaters”, hikikomori, NEET, incel itp.)
- krytycy zwracają uwagę, że eksperyment nie był idealną utopią – myszy nie miały możliwości ucieczki, nie mogły rozproszyć się, nie miały prawdziwych wyzwań
Do dziś eksperyment Calhouna jest przywoływany w dyskusjach o psychologii tłumu, przeludnieniu, upadku demograficznym, sensie życia i przyszłości społeczeństw. Zachęcam do obejrzenia filmiku o tym eksperymencie.