PBS Frontline | Film dokumentalny | ok. 52 minuty | 2002 r.

Film przedstawia upadek Enronu jako kulminację znacznie szerszego kryzysu amerykańskiego systemu nadzoru korporacyjnego. To opowieść o tym, jak zarządy przedsiębiorstw, audytorzy, bankierzy inwestycyjni i politycy stopniowo stworzyli warunki, w których manipulowanie sprawozdaniami finansowymi stało się opłacalnym sposobem prowadzenia biznesu.

1. Kultura manipulowania wynikami

W latach 90. XX wieku amerykańskie korporacje znalazły się pod ogromną presją rynku kapitałowego. Analitycy oczekiwali stałego wzrostu zysków, a wynagrodzenia menedżerów coraz silniej zależały od kursów akcji.

Kluczowym mechanizmem tego uzależnienia były opcje menedżerskie (stock options).

Zarządy mogły zarobić setki milionów dolarów, doprowadzając do wzrostu cen akcji, nawet jeżeli wzrost ten nie wynikał z rzeczywistej poprawy kondycji przedsiębiorstwa. Dodatkowo ówczesne regulacje pozwalały by koszty opcji nie pokazały się nigdzie w rachunku wyników.

W 1993 roku amerykańska rada standardów rachunkowości FASB próbowała zmienić te zasady. Spotkała się z potężnym sprzeciwem przedsiębiorstw, zwłaszcza technologicznych.

Film przypomina, że w 1994 roku Senat USA przyjął stosunkiem głosów 88 do 9 rezolucję potępiającą propozycję FASB.

Ostatecznie regulator się wycofał.

W konsekwencji menadżerowie mogli pokazywać zawyżone wyniki, które powodowały wzrost ceny akcji, co powodowało wzrost wartości opcji przydzielonych menedżerom jako element wynagrodzenia.

2. Arthur Andersen – od symbolu uczciwości do współuczestnika nadużyć

Jednym z najciekawszych bohaterów filmu jest firma audytorska Arthur Andersen. Jej założyciel zbudował przedsiębiorstwo na zasadach profesjonalnej niezależności, uczciwości i obowiązku docierania do prawdy ukrytej za liczbami.

W latach 90. model biznesowy firmy radykalnie się zmienił.

Doradztwo podatkowe, finansowe i informatyczne stało się ogromnym źródłem przychodów. Audytorzy coraz częściej kontrolowali te same przedsiębiorstwa, którym jednocześnie sprzedawali dochodowe usługi konsultingowe.

Powstał fundamentalny konflikt interesów: zakwestionowanie sprawozdania finansowego mogło oznaczać utratę klienta, a razem z nim wielomilionowego kontraktu.

W przypadku Enronu roczne wynagrodzenie Andersena wynosiło około 58 mln dolarów. Partnerzy firmy przewidywali, że kontrakt może wkrótce osiągnąć wartość 100 mln dolarów rocznie.

Film pokazuje, że nawet wewnętrzni eksperci Andersena alarmujący o nieprawidłowościach byli odsuwani od obsługi klientów.

Szczególnie wymowny jest przypadek Carla Bassa, który kwestionował rozwiązania księgowe Enronu. Po skargach kierownictwa Enronu Andersen usunął go z zespołu.

3. Sunbeam – jak sztucznie wykreować sukces restrukturyzacji

Kolejny przekręt pokazany w filmie to działalność Ala Dunlapa, prezesa Sunbeam, który zdobył reputację bezwzględnego specjalisty od restrukturyzacji.

Kiedy przejmował przedsiębiorstwo, przeprowadzał masowe zwolnienia i zamykał fabryki. Inwestorzy wierzyli, że potrafi błyskawicznie poprawiać wyniki.

Kurs akcji Sunbeam wzrósł z około 12,50 do 53 dolarów. Dunlap posiadał ponad 7 milionów opcji, które mogły przynieść mu ponad 200 mln dolarów.

Za imponującymi wynikami kryły się jednak manipulacje:

• manipulacja rezerwami: tworzenie zawyżonych rezerw restrukturyzacyjnych, które następnie można było rozwiązywać, poprawiając przyszłe zyski.
• tzw. channel stuffing: wykazywanie sprzedaży produktów, których odbiorcy jeszcze faktycznie nie kupili lub za które nie zapłacili.
• Przyspieszanie rozpoznawania przychodów: ujmowanie przyszłych transakcji w bieżących wynikach.

Mechanizm był prosty: pokazać katastrofalny wynik na początku kadencji nowego prezesa, a następnie spektakularną poprawę.

W 1998 roku nieprawidłowości wyszły na jaw. Dunlap i dyrektor finansowy zostali zwolnieni. Sunbeam ostatecznie zbankrutował.

Audytorem spółki był Arthur Andersen.

4. Waste Management – manipulacja amortyzacją

Kolejnym przykładem jest Waste Management – przedsiębiorstwo, które rosło dzięki przejmowaniu kolejnych firm komunalnych.

Gdy możliwości akwizycji zaczęły się kończyć, spółka musiała znaleźć inny sposób podtrzymywania dynamiki zysków.

Jednym z narzędzi stała się zmiana okresów amortyzacji środków trwałych.

Przykładowo wydłużenie przyjętego okresu użytkowania kontenerów na odpady z 12 do 18 lat pozwalało znacząco obniżyć roczne koszty amortyzacji, a tym samym wykazać wyższy zysk.

Film ujawnia, że łączne zawyżenie wyników finansowych osiągnęło około 1,7 mld dolarów.

Jeszcze bardziej niepokojące było zachowanie audytora. Andersen wiedział o nieprawidłowościach, ale akceptował kolejne sprawozdania w zamian za obietnice ich późniejszego skorygowania.

Taki stan rzeczy utrzymywał się przez co najmniej sześć lat.

5. Politycy i lobbyści osłabili nadzór nad przedsiębiorstwami

Dokument szczegółowo przedstawia trzy istotne batalie polityczne.

Okres	Spór	Rezultat przedstawiony w filmie
1993–1994	Obowiązkowe ujmowanie kosztów opcji pracowniczych	FASB wycofała się z obowiązkowego ujmowania kosztów w rachunku wyników
1995	Reforma pozwów akcjonariuszy	Kongres odrzucił weto Clintona i ograniczył możliwość dochodzenia roszczeń
2000	Oddzielenie audytu od doradztwa	SEC pod naciskiem politycznym złagodziła reformę

Jednym z centralnych bohaterów tej części jest Arthur Levitt, ówczesny przewodniczący SEC.

W wywiadzie przyznaje, że ustępstwo w sprawie opcji menedżerskich było jednym z największych błędów jego kadencji.

Film pokazuje również polityków obu partii, w tym senatorów Joe Liebermana i Chrisa Dodda, którzy wspierali rozwiązania korzystne dla branży audytorskiej.

Autorzy sugerują, że finansowanie kampanii wyborczych pomagało branży osłabiać regulacje.

To jeden z najmocniejszych wątków dokumentu: instytucje nadzoru były osłabiane przez system polityczny, który powinien zapewniać im niezależność.

6. Enron – kulminacja kryzysu

W Enronie wszystkie opisane wcześniej zjawiska wystąpiły jednocześnie.

Spółka tworzyła setki podmiotów specjalnego przeznaczenia (SPV), służących między innymi do ukrywania zadłużenia poza bilansem.

Arthur Andersen uczestniczył w konstruowaniu tych rozwiązań, a następnie kontrolował sprawozdania finansowe, w których wykazywano ich skutki.

W sierpniu 2001 roku Sherron Watkins ostrzegła kierownictwo Enronu przed możliwością katastrofy księgowej.

Dwa miesiące później Enron dokonał korekty, która zmniejszyła wykazywane aktywa netto o około 1,2 mld dolarów.

Kiedy rozpoczęło się dochodzenie SEC, pracownicy Andersena niszczyli dokumentację dotyczącą audytu Enronu.

Film kończy się informacją o uznaniu Andersena za winnego utrudniania wymiaru sprawiedliwości, co doprowadziło do upadku firmy.

7. Podsumowanie przekrętów

$200 mld

Szacowane straty inwestorów związane z falą skandali księgowych

700+

Amerykańskich spółek, które w latach 90. korygowały sprawozdania

$1,7 mld

Zawyżenie wyników Waste Management

$58 mln

Roczna wartość kontraktu Enronu z Andersenem

25 lat temu te liczby wydawały się olbrzymie. Po kryzysie 2008 i przy obecnych kwotach pompowanych w spółki AI wydają się niewielkie. Pytanie do rozważenia – czy dziś spółki stosują jakieś inne rozwiązania, czy powielają te same sposoby, nieco je tylko zmieniając?

8. Co z filmu wynika dla zarządzania ryzykiem i corporate governance?

Z perspektywy analizy ryzyka przedsiębiorstw szczególnie ważnych jest pięć wniosków.

1. Wzrost zysku księgowego nie oznacza poprawy zdolności przedsiębiorstwa do generowania gotówki. Sunbeam i Waste Management pokazują, jak swobodnie można było kształtować wynik za pomocą rezerw, amortyzacji i momentu ujmowania przychodów.

2. Struktura wynagrodzeń menedżerów wpływa na jakość informacji finansowych. Olbrzymie programy opcyjne tworzyły silną asymetrię: menedżerowie mogli uzyskiwać prywatne korzyści, a konsekwencje ryzyka ponosili akcjonariusze.

3. Formalnie niezależny audytor może być ekonomicznie zależny od klienta. Presja na utrzymanie kontraktu sprawiała, że profesjonalny sceptycyzm audytorów przegrywał z kalkulacją biznesową.

4. Rada nadzorcza jest tak skuteczna, jak skuteczny jest jej dostęp do niezależnej informacji. W Waste Management audytorzy nie informowali komitetu audytu o znanych im nieprawidłowościach.

5. Ryzyko regulacyjne może wynikać z nadmiernej skuteczności lobbingu. Kiedy wielkie przedsiębiorstwa potrafią blokować regulacje chroniące inwestorów, cały rynek staje się bardziej podatny na ryzyko systemowe.

9. Nowe spojrzenie z perspektywy psychologii instytucji

Najbardziej interesujący aspekt filmu „Bigger Than Enron” wykracza poza rachunkowość i finanse.

Dokument pokazuje proces stopniowego przesuwania granic akceptowalnego zachowania. Z czasem praktyki, które wcześniej budziłyby sprzeciw, zaczynają być traktowane jako zwykłe narzędzia zarządzania wynikiem.

Można to rozpatrywać przez trzy pojęcia psychologiczne:

• Normalizacja dewiacji (normalization of deviance) – wielokrotne tolerowanie drobniejszych odstępstw prowadzi do uznania ich za normalne.
• Motywowane rozumowanie (motivated reasoning) – audytorzy i menedżerowie znajdują uzasadnienia dla rozwiązań, które przynoszą im korzyści ekonomiczne.
• Rozproszenie odpowiedzialności (diffusion of responsibility) – zarząd, audytorzy, prawnicy, bankierzy i organy nadzoru mogą zakładać, że ktoś inny odpowiada za ostateczną kontrolę.

Warto również zwrócić również uwagę na kontekst historyczny. Dokument pochodzi z 2002 roku, kiedy reakcja regulacyjna na Enron dopiero się kształtowała. Nie opisuje więc późniejszego wejścia w życie Sarbanes–Oxley Act ani późniejszych zmian w regulacjach opcji pracowniczych. Co więcej, wyrok skazujący Arthura Andersena za utrudnianie wymiaru sprawiedliwości został uchylony przez Sąd Najwyższy USA w 2005 roku, choć nie uratowało to firmy.

Konkluzja

Najważniejszą myśl tego filmu można sprowadzić do jednego zdania:

System nadzoru korporacyjnego przestaje działać, kiedy ludzie odpowiedzialni za kontrolę mają silniejsze bodźce ekonomiczne do akceptowania nieprawidłowości niż do ich ujawniania.

To sprawia, że „Bigger Than Enron” pozostaje wartościowym studium konfliktu interesów, ładu korporacyjnego i psychologii decyzji organizacyjnych.

Z dzisiejszej perspektywy szczególnie interesujące byłoby porównanie mechanizmów pokazanych w filmie z upadkiem Wirecard, aferą Theranosa oraz kryzysem finansowym 2008 roku. Wszystkie te przypadki pozwalają postawić pytanie, w jakim stopniu zawodzą procedury, a w jakim ludzie, którzy mają ich przestrzegać.